حمایت از پناهجویان ایرانی در کشورهای همسایه در سال ۲۰۲۶ به یکی از پیچیده‌ترین و پرچالش‌ترین مسیرهای پناهندگی تبدیل شده است. بسیاری از ایرانیانی که به دلایل سیاسی، مذهبی یا اجتماعی قادر به ماندن در کشور نیستند، ابتدا به کشورهای همسایه مانند ترکیه، عراق یا ارمنستان می‌روند و از آنجا تلاش می‌کنند درخواست پناهندگی خود را ثبت کنند. با این حال، هر کشور قوانین، محدودیت‌ها و رویه‌های خاص خود را دارد و درک دقیق این تفاوت‌ها می‌تواند از بلاتکلیفی طولانی‌مدت و خطرات حقوقی جلوگیری کند. در این گزارش، وضعیت حمایت از پناهجویان ایرانی در کشورهای همسایه را بررسی می‌کنیم.
برای دریافت مشاوره تخصصی و ارزیابی پرونده خود، با کارشناسان رسانه مهاجرتی ویستا در تماس باشید:
مقدمه: چرا بعضی ایرانیان ابتدا به کشورهای همسایه می‌روند؟
حمایت از پناهجویان ایرانی در کشورهای همسایه معمولاً از آنجا آغاز می‌شود که فرد به دلیل نداشتن ویزای مقصد اصلی یا بسته بودن مسیرهای قانونی، ابتدا به کشوری نزدیک به ایران سفر می‌کند و سپس در آنجا درخواست حمایت بین‌المللی ثبت می‌کند. ترکیه به دلیل مرز مشترک، امکان ورود بدون ویزا برای مدت محدود و حضور دفاتر کمیساریای عالی پناهندگان سازمان ملل (UNHCR)، مقصد نخست بسیاری از ایرانیان است.
عراق نیز به دلیل نزدیکی جغرافیایی و حضور UNHCR در اقلیم کردستان، گزینه‌ای برای برخی گروه‌ها محسوب می‌شود. ارمنستان با ورود بدون ویزا و رویه‌های پناهندگی مشخص، مقصد دیگری است. با این حال، پناهجویان ایرانی در هر یک از این کشورها با محدودیت‌های متفاوتی مواجه هستند که باید پیش از سفر از آن‌ها آگاه باشند.
نقش کمیساریای عالی پناهندگان (UNHCR) و نهادهای حمایتی
کمیساریای عالی پناهندگان (UNHCR) نقش محوری در حمایت از پناهجویان ایرانی در کشورهای همسایه ایفا می‌کند، اما این نقش در هر کشور متفاوت است. در ترکیه، UNHCR مسئولیت تعیین وضعیت پناهندگی تحت مأموریت خود را بر عهده دارد و پرونده‌های پناهجویان غیراروپایی را بررسی می‌کند. دولت ترکیه وزن قابل توجهی به نظر UNHCR در تعیین اینکه آیا اقامت موقت به پناهجویان غیراروپایی اعطا شود، می‌دهد.
در عراق، از ۲۶ آوریل ۲۰۲۶، UNHCR و کمیته دائمی امور پناهندگان (PC-MOI) روند مشترکی را آغاز کرده‌اند که در آن UNHCR ثبت‌نام اولیه را انجام می‌دهد و سپس پناهجو را برای ارائه درخواست به PC-MOI ارجاع می‌دهد؛ تنها PC-MOI سند رسمی پناهجویی صادر می‌کند. در ارمنستان، UNHCR نظارت بر بررسی درخواست‌ها توسط سرویس مهاجرت دولتی را بر عهده دارد و از پناهجویان حمایت می‌کند . در پاکستان، UNHCR عمدتاً بر پناهندگان افغان متمرکز است و اطلاعات محدودی درباره پناهجویان ایرانی در دسترس است.
ثبت درخواست پناهندگی در ترکیه و محدودیت‌ها
ثبت درخواست پناهندگی در ترکیه یکی از رایج‌ترین مسیرها برای ایرانیان است، اما با محدودیت‌های مهمی همراه است. ترکیه کنوانسیون ۱۹۵۱ را امضا کرده اما محدودیت جغرافیایی را حفظ کرده و تعهدات خود را فقط به افرادی محدود می‌کند که ترس موجه از آزار و اذیت به دلیل وقایع اروپا دارند. به همین دلیل، پناهجویان غیراروپایی مانند ایرانیان تنها «پناهندگی موقت» دریافت می‌کنند تا برای اسکان مجدد به کشور ثالث معرفی شوند . بر اساس مقررات پناهندگی ۱۹۹۴ ترکیه، پناهجویان باید ظرف ۱۰ روز پس از ورود به کشور درخواست خود را ثبت کنند و ظرف ۱۵ روز مدرک هویتی ارائه دهند.
افرادی که خارج از این مهلت اقدام کنند یا از کشور ثالث وارد شوند، ممکن است از ثبت‌نام دولتی محروم شوند و با خطر بازداشت و اخراج مواجه شوند. محدودیت های پناهندگی در ترکیه همچنین شامل خطر اخراج حتی برای کسانی است که درخواست حمایت بین‌المللی ثبت کرده‌اند؛ گزارش‌ها نشان می‌دهد که یک روزنامه‌نگار ایرانی در فوریه ۲۰۲۶ با وجود درخواست حمایت، در خطر اخراج قرار گرفته است . با این حال، ترکیه همچنان یکی از بزرگ‌ترین جمعیت‌های پناهنده جهان را میزبانی می‌کند (بیش از ۳.۳ میلیون نفر) و ایرانیان یکی از گروه‌های اصلی متقاضیان اسکان مجدد از این کشور هستند. در سال ۲۰۲۶، بیشترین سهمیه‌های اسکان مجدد از ترکیه به کانادا، استرالیا، فرانسه، ایرلند و ایتالیا اختصاص یافته است.
جدول مقایسه وضعیت در ترکیه، عراق، ارمنستان و پاکستان
| کشور | امکان ثبت درخواست | نقش UNHCR | محدودیت‌های کلیدی | وضعیت اسکان مجدد |
|---|---|---|---|---|
| ترکیه | بله، ظرف ۱۰ روز از ورود | تعیین وضعیت تحت مأموریت + ارجاع برای اسکان مجدد | پناهندگی موقت (نه کامل)؛ خطر اخراج در صورت تخلف | فعال؛ ایرانیان از گروه‌های اصلی اسکان مجدد |
| عراق | بله، از طریق UNHCR و PC-MOI | ثبت‌نام اولیه + ارجاع به PC-MOI | سند رسمی فقط توسط PC-MOI صادر می‌شود؛ ناامنی منطقه | محدود و موردی |
| ارمنستان | بله، از طریق سرویس مهاجرت | نظارت بر فرآیند + حمایت | رویه مشخص اما ظرفیت محدود | محدود |
| پاکستان | اطلاعات محدود برای ایرانیان | عمدتاً متمرکز بر افغان‌ها | تمرکز بر پناهندگان افغان؛ اطلاعات کم برای ایرانیان | نامشخص |
حقوق و خدمات در دسترس پناهجو در این کشورها
حمایت از پناهجویان ایرانی در کشورهای همسایه شامل حقوق مشخصی است که در هر کشور متفاوت است. در ترکیه، پناهجویان تحت حمایت بین‌المللی پس از ۶ ماه از تاریخ درخواست می‌توانند برای مجوز کار اقدام کنند. کودکان ۵ تا ۱۸ سال حق آموزش رایگان در مدارس دولتی دارند و پناهجویان به خدمات بهداشتی رایگان تحت پوشش بیمه سلامت عمومی دسترسی دارند. در ارمنستان، پناهجویان شناسایی‌شده از حقوقی برابر با شهروندان ارمنی برخوردارند، از جمله حق کار، حق مالکیت، حق آموزش رایگان و حق کمک حقوقی رایگان.
در عراق، پناهجویان ثبت‌نام‌شده در PC-MOI سند رسمی دریافت می‌کنند که حمایت بیشتری فراهم می‌کند . با این حال، دسترسی به این حقوق در عمل می‌تواند با موانع اداری، زبانی و مالی همراه باشد.
ریسک‌ها، زمان انتظار و مشکلات رایج
پناهجویان ایرانی در کشورهای همسایه با ریسک‌های متعددی مواجه هستند.
- نخستین ریسک، خطر اخراج در صورت رد درخواست یا عدم ثبت‌نام به‌موقع است. در ترکیه، افرادی که خارج از مهلت ۱۰ روزه اقدام کنند یا از کشور ثالث وارد شوند، ممکن است ثبت‌نام نشوند و در معرض خطر بازداشت و اخراج قرار بگیرند.
- ریسک دوم، زمان انتظار طولانی برای بررسی پرونده و اسکان مجدد است. ظرفیت اسکان مجدد بسیار محدود است و تنها تعداد کمی از پناهجویان موفق به استفاده از آن می‌شوند.
- ریسک سوم، ناامنی و بی‌ثباتی در برخی کشورهای همسایه است. در عراق، گزارش‌ها حاکی از آن است که اردوگاه‌های میزبان گروه‌های اپوزیسیون ایرانی در اقلیم کردستان هدف حملات پهپادی قرار گرفته‌اند.
- ریسک چهارم، خطر کلاهبرداری است؛ افرادی که وعده «اسکان مجدد تضمینی» در ازای پول می‌دهند، کلاهبردار هستند. UNHCR و برنامه اسکان مجدد آمریکا هیچ هزینه‌ای برای مصاحبه یا تصمیم‌گیری دریافت نمی‌کنند.
کدام مسیر جایگزین قانونی وجود دارد؟
حمایت از پناهجویان ایرانی در کشورهای همسایه تنها مسیر پیش روی متقاضیان نیست. برای کسانی که شرایط پناهندگی را ندارند یا نمی‌خواهند سال‌ها در بلاتکلیفی بمانند، مسیرهای قانونی دیگری نیز وجود دارد. ویزای بشردوستانه برای ایرانیان یکی از این گزینه‌هاست، هرچند کشورهای معدودی آن را ارائه می‌دهند و ظرفیت آن بسیار محدود است.
مهاجرت به ترکیه برای ایرانیان از طریق مسیرهای تحصیلی، کاری یا سرمایه‌گذاری نیز می‌تواند جایگزین پناهندگی باشد، اما نیازمند شرایط خاص خود است. برای کسانی که به دنبال مقاصد جایگزین با هزینه کمتر هستند، گزارش کشورهای ارزان برای مهاجرت در زمان جنگ می‌تواند گزینه‌های دیگری را روشن کند. همچنین مطالعه تأثیر جنگ بر مهاجرت ایرانیان نشان می‌دهد که بسیاری از مسیرهای سنتی با چالش‌های مشابهی مواجه شده‌اند.
جمع بندی: منابع معتبر و هشدار درباره کلاهبرداری
حمایت از پناهجویان ایرانی در کشورهای همسایه نیازمند آگاهی دقیق از رویه‌های هر کشور و استفاده از منابع معتبر است. UNHCR تنها مرجع رسمی بین‌المللی برای حمایت از پناهجویان است و هیچ واسطه، دلال یا نماینده‌ای با این سازمان همکاری نمی‌کند. تمامی خدمات UNHCR رایگان است و هیچ‌گونه پرداختی برای ثبت‌نام، مصاحبه یا اسکان مجدد دریافت نمی‌شود.
توصیه می‌شود پناهجویان از پرداخت وجه به افرادی که وعده «تضمین پذیرش» یا «اسکان مجدد سریع» می‌دهند، خودداری کنند و هرگونه فعالیت مشکوک را به UNHCR گزارش دهند. برای دریافت مشاوره تخصصی و ارزیابی پرونده خود، می‌توانید از خدمات رسانه مهاجرتی ویستا بهره‌مند شوید. همچنین برای درک بهتر وضعیت پناهندگی در مقاصد اروپایی، مطالعه گزارش وضعیت رسیدگی به پناهندگی ایرانیان در آلمان توصیه می‌شود.
سوالات متداول
۱. آیا ایرانیان می‌توانند در ترکیه درخواست پناهندگی دهند؟
بله، اما ترکیه به دلیل محدودیت جغرافیایی کنوانسیون ۱۹۵۱، تنها «پناهندگی موقت» به ایرانیان اعطا می‌کند و پرونده آن‌ها برای اسکان مجدد به کشور ثالث بررسی می‌شود. ثبت‌نام باید ظرف ۱۰ روز پس از ورود انجام شود.
۲. نقش UNHCR در ترکیه چیست؟
UNHCR در ترکیه مسئولیت تعیین وضعیت پناهندگی تحت مأموریت خود را بر عهده دارد، پرونده‌ها را برای اسکان مجدد به کشورهای ثالث معرفی می‌کند و از پناهجویان حمایت می‌کند. دولت ترکیه به نظر UNHCR وزن قابل توجهی می‌دهد.
۳. آیا در عراق می‌توان درخواست پناهندگی ثبت کرد؟
بله، از ۲۶ آوریل ۲۰۲۶، UNHCR و کمیته دائمی امور پناهندگان (PC-MOI) روند مشترکی را آغاز کرده‌اند. UNHCR ثبت‌نام اولیه را انجام می‌دهد و پناهجو را برای دریافت سند رسمی به PC-MOI ارجاع می‌دهد.
۴. آیا خطر اخراج برای پناهجویان ایرانی در ترکیه وجود دارد؟
بله، گزارش‌ها نشان می‌دهد که حتی افرادی که درخواست حمایت بین‌المللی ثبت کرده‌اند، ممکن است با خطر اخراج مواجه شوند. نقض مهلت‌های قانونی یا تخلفات اداری می‌تواند به اخراج منجر شود.
۵. آیا اسکان مجدد از ترکیه به کشور ثالث تضمینی است؟
خیر، ظرفیت اسکان مجدد بسیار محدود است و تنها تعداد کمی از پناهجویان موفق به استفاده از آن می‌شوند. UNHCR پرونده‌ها را بر اساس آسیب‌پذیری و معیارهای کشورهای پذیرنده انتخاب می‌کند.
۶. چگونه از کلاهبرداری در فرآیند پناهندگی جلوگیری کنیم؟
UNHCR هیچ هزینه‌ای برای ثبت‌نام، مصاحبه یا اسکان مجدد دریافت نمی‌کند. هر فرد یا آژانسی که وعده «تضمین پذیرش» یا «اسکان مجدد سریع» در ازای پول می‌دهد، کلاهبردار است. فقط به کانال‌های رسمی UNHCR و نهادهای دولتی مراجعه کنید.
برای بررسی وضعیت پرونده پناهندگی و دریافت مشاوره تخصصی رایگان درباره مسیرهای قانونی جایگزین، با رسانه مهاجرتی ویستا در تماس باشید: