بازگشت و اخراج اتباع افغانستانی از ایران در سال ۲۰۲۶ به یکی از بزرگ‌ترین جریان‌های مهاجرتی منطقه تبدیل شده است. بر اساس گزارش‌های سازمان ملل، در فاصله ژانویه تا اکتبر ۲۰۲۶ بیش از ۵۸۱ هزار افغان از ایران بازگشته یا اخراج شده‌اند که ۴۹۲ هزار نفر از آن‌ها اخراجی بوده‌اند . این آمار در حالی منتشر می‌شود که وضعیت حقوقی دارندگان مدارک قانونی مانند کارت آمایش و برگه سرشماری همچنان یکی از پرسش‌های اصلی جامعه افغانستانی مقیم ایران است.
برای دریافت مشاوره تخصصی و ارزیابی پرونده خود، با کارشناسان رسانه مهاجرتی ویستا در تماس باشید:
مقدمه: پس زمینه حضور اتباع افغانستانی در ایران
حضور اتباع افغانستانی در ایران سابقه‌ای چنددهه‌ای دارد و میلیون‌ها نفر از آن‌ها در طول سال‌ها در ایران زندگی کرده‌اند. بر اساس برآوردهای سازمان ملل، در دسامبر ۲۰۲۵ حدود ۱.۸ میلیون افغان دارای مدارک قانونی در ایران حضور داشتند که شامل ۵۴ درصد بدون مدرک، ۴۶ درصد دارای برگه سرشماری و ۰.۱ درصد دارای کارت آمایش می‌شد. با این حال، تحولات سال ۲۰۲۵ و ۲۰۲۶ و انقضای برگه‌های سرشماری در مارس ۲۰۲۵، نقطه عطفی در سیاست‌های ایران نسبت به اتباع افغانستانی ایجاد کرد و روند بازگشت و اخراج را تشدید نمود .
آمار بازگشت و اخراج در ۲۰۲۶ (با ذکر منبع)
بر اساس گزارش کمیساریای عالی پناهندگان سازمان ملل (UNHCR)، در بازه ژانویه تا ۳ اکتبر ۲۰۲۶، مجموعاً ۵۸۱,۶۰۰ افغان از ایران بازگشته‌اند که ۴۹۲,۳۰۰ نفر از آن‌ها اخراج شده و ۸۹,۳۰۰ نفر از راه‌های دیگر بازگشته‌اند. نکته مهم این است که ۸۸ درصد از اخراج‌شدگان در سال ۲۰۲۶ فاقد مدارک قانونی بوده‌اند و ۱۲ درصد دارای برگه سرشماری بوده‌اند. این آمار نشان می‌دهد که تمرکز اصلی روند اخراج بر افراد بدون مدرک بوده است.
آمار ارائه‌شده توسط وزارت داخله ایران نیز رقم بالاتری را نشان می‌دهد. علی زینی‌وند، سخنگوی وزارت داخله، در اوت ۲۰۲۶ اعلام کرد که از ابتدای سال ۱۴۰۴ حدود ۲ میلیون تبعه افغانستان فاقد مدارک قانونی از کشور اخراج شده‌اند و بیش از ۲۰۰ هزار نفر نیز به‌صورت داوطلبانه ایران را ترک کرده‌اند. تفاوت این آمار با گزارش UNHCR نشان‌دهنده دشواری در ثبت دقیق جریان‌های بازگشت و اخراج است.
جدول مقایسه آمار بازگشت و اخراج (منابع رسمی)
| منبع | بازه زمانی | مجموع بازگشت/اخراج | اخراج‌شدگان | بازگشت داوطلبانه یا سایر |
|---|---|---|---|---|
| UNHCR | ژانویه تا ۳ اکتبر ۲۰۲۶ | ۵۸۱,۶۰۰ | ۴۹۲,۳۰۰ | ۸۹,۳۰۰ |
| وزارت داخله ایران | از ابتدای ۱۴۰۴ تا اوت ۲۰۲۶ | حدود ۲ میلیون | حدود ۲ میلیون | بیش از ۲۰۰ هزار |
وضعیت حقوقی دارندگان کارت آمایش و برگه سرشماری
یکی از مهم‌ترین پرسش‌ها برای جامعه افغانستانی در ایران، وضعیت حقوقی اتباع افغانستانی دارای کارت آمایش و برگه سرشماری است. بر اساس اعلام سخنگوی فراجا (فرماندهی انتظامی ایران)، مهاجرین افغانستانی دارای مدارک قانونی مانند گذرنامه، کارت آمایش یا برگه سرشماری معتبر، همچنان می‌توانند در ایران اقامت داشته باشند و «کسی حق طرد آنان را ندارد، مگر با حکم قضایی». این موضع رسمی، اگرچه تضمینی برای ماندن دائمی نیست، اما نشان می‌دهد که سیاست اخراج قرار نیست شامل دارندگان مدارک معتبر شود.
با این حال، گزارش‌های میدانی تصویر پیچیده‌تری را نشان می‌دهد. گزارش‌هایی از آتش زدن مدارک برخی افغان‌ها و بازداشت یا اخراج اجباری دارندگان کارت آمایش معتبر نیز منتشر شده است. همچنین، در مارس ۲۰۲۵، دولت ایران برخی گروه‌ها را به‌طور موقت از بازگشت اجباری مستثنا کرد که شامل دارندگان کارت آمایش، اعضای خانواده‌های ثبت‌نشده آن‌ها، افغان‌های دارای ویزای منقضی، دارندگان مجوز کار، کارمندان دولت پیشین افغانستان و دارندگان گذرنامه معتبر می‌شد. این افراد «کارت موقت» (movaqqat) دریافت کردند که تعداد آن‌ها در دسامبر ۲۰۲۵ حدود ۱۸۰,۰۰۰ نفر بود.
حقوق و تکالیف قانونی در فرآیند بازگشت
فرآیند بازگشت و اخراج اتباع افغانستانی از ایران دارای ابعاد حقوقی مشخصی است. بر اساس موضع رسمی فراجا، افرادی که بدون مجوز در ایران اقامت دارند باید «با احترام» کشور را ترک کنند و در آینده می‌توانند با طی مراحل قانونی و دریافت مجوز دوباره وارد شوند. همچنین، پلیس مهاجرت ایران به‌عنوان «وکیل و مدافع حقوق مهاجرین» اعلام کرده که پیگیر مطالبات مالی آن‌ها خواهد بود و سامانه‌ای برای ثبت شکایات مالی اتباع خارجی راه‌اندازی می‌کند. این اقدام می‌تواند برای افغان‌هایی که پیش از خروج طلب مالی از افراد یا شرکت‌ها در ایران دارند، مفید باشد.
با این حال، گزارش‌های UNHCR حاکی از آن است که بازگشت‌کنندگان از ایران در سال ۲۰۲۶ با چالش‌هایی مانند بازداشت در حین بررسی مدارک، بازداشت موقت، بدرفتاری، اخاذی، محدودیت دسترسی به خدمات، جدایی خانوادگی و محدودیت تضمین‌های قانونی مواجه شده‌اند. این گزارش‌ها نشان می‌دهد که اجرای رویه‌ها در عمل می‌تواند با آنچه در سطح سیاست اعلام می‌شود، تفاوت داشته باشد.
نقش سازمان های بین المللی (UNHCR و IOM)
سازمان‌های بین‌المللی نقش مهمی در مدیریت و حمایت از بازگشت‌کنندگان ایفا می‌کنند. UNHCR در گذرگاه‌های مرزی اسلام‌قلعه و زرنج خدمات حفاظتی، کمک نقدی اضطراری، حمل‌ونقل، اقلام امدادی و وعده‌های غذایی ارائه می‌دهد. در سال ۲۰۲۶، بیش از ۳۲,۶۷۰ خانوار بازگشتی از کمک UNHCR بهره‌مند شده‌اند و بیش از ۲۰۵,۰۰۰ نفر غذای گرم دریافت کرده‌اند که ۷۷ درصد آن‌ها زنان و کودکان بوده‌اند.
سازمان بین‌المللی مهاجرت (IOM) نیز در زمینه بازگشت و اسکان مجدد فعالیت می‌کند. بر اساس گزارش IOM، در بازه ۱ ژانویه ۲۰۲۵ تا ۹ مه ۲۰۲۶، حدود ۲۹۶,۰۲۹ نفر از ایران «پوش‌بک» (اخراج مرزی) شده‌اند و ۹۳,۷۵۷ نفر بازگشت خودبه‌خودی داشته‌اند. IOM همچنین در ارائه خدمات اسکان موقت، حمل‌ونقل و کمک‌های نقدی به بازگشت‌کنندگان مشارکت دارد.
کمک های درمانی و حمایتی در مرزها
در مرزهای ایران و افغانستان، سازمان‌های بین‌المللی و نهادهای محلی خدمات حمایتی ارائه می‌دهند. UNHCR در گزارش خود اعلام کرده که خدمات حفاظتی، کمک نقدی، حمل‌ونقل و وعده‌های غذایی در گذرگاه‌های اسلام‌قلعه و زرنج ارائه می‌شود. همچنین، در داخل افغانستان، چالش‌های اسکان مجدد جدی است. بر اساس گزارش UNHCR در دسامبر ۲۰۲۵، ۸۸ درصد از بازگشت‌کنندگان مورد بررسی اعلام کرده‌اند که بدهی دارند و برای ۹۰ درصد آن‌ها بدهی پس از بازگشت افزایش یافته است. حدود نیمی از بازگشت‌کنندگان اجاره‌نشین هستند و ۷۴ درصد آن‌ها اعلام کرده‌اند که توان پرداخت اجاره را ندارند.
مسیرهای قانونی ماندن یا رفتن
برای اتباع افغانستانی که در ایران حضور دارند، چند مسیر قانونی وجود دارد. نخست، افرادی که دارای مدارک معتبر مانند کارت آمایش یا برگه سرشماری هستند، بر اساس موضع رسمی فراجا می‌توانند در ایران بمانند . دوم، افرادی که فاقد مدارک هستند، باید با احترام کشور را ترک کنند و در آینده با طی مراحل قانونی امکان بازگشت دارند. سوم، برای کسانی که به دنبال مهاجرت به کشورهای دیگر هستند، مسیرهایی مانند مهاجرت به ترکیه برای ایرانیان یا حمایت از پناهجویان در کشورهای همسایه می‌تواند گزینه باشد، هرچند این مسیرها نیز با چالش‌های خاص خود همراه هستند.
جمع بندی: پرسش و پاسخ ساده برای مخاطبان کم سواد
بازگشت و اخراج اتباع افغانستانی از ایران یک موضوع پیچیده است که می‌توان آن را به زبان ساده چنین توضیح داد: اگر شما مدرک قانونی مانند کارت آمایش یا برگه سرشماری دارید، بر اساس اعلام پلیس ایران می‌توانید در ایران بمانید و کسی حق اخراج شما را بدون حکم قضایی ندارد. اگر مدرک ندارید، باید ایران را ترک کنید، اما می‌توانید بعداً با گرفتن مجوز دوباره برگردید.
اگر پول یا طلبی از کسی در ایران دارید، پلیس مهاجرت می‌تواند به شما در پیگیری آن کمک کند. در مرز، سازمان‌های بین‌المللی به شما غذا، حمل‌ونقل و کمک نقدی می‌دهند. برای دریافت مشاوره تخصصی و ارزیابی پرونده خود، می‌توانید از خدمات رسانه مهاجرتی ویستا بهره‌مند شوید. همچنین برای درک بهتر ابعاد منطقه‌ای این موضوع، مطالعه گزارش تأثیر جنگ بر مهاجرت ایرانیان و ویزای بشردوستانه و تفاوت با پناهندگی توصیه می‌شود.
سوالات متداول
۱. آیا دارندگان کارت آمایش می‌توانند در ایران بمانند؟
بله، بر اساس اعلام سخنگوی فراجا، مهاجرین افغانستانی دارای مدارک قانونی مانند گذرنامه، کارت آمایش یا برگه سرشماری معتبر می‌توانند در ایران اقامت داشته باشند و کسی حق طرد آن‌ها را بدون حکم قضایی ندارد.
۲. آمار اخراج اتباع افغانستانی از ایران در ۲۰۲۶ چقدر است؟
بر اساس گزارش UNHCR، در بازه ژانویه تا ۳ اکتبر ۲۰۲۶، ۴۹۲,۳۰۰ نفر اخراج شده‌اند و ۸۹,۳۰۰ نفر از راه‌های دیگر بازگشته‌اند. وزارت داخله ایران رقم بالاتری (حدود ۲ میلیون) اعلام کرده است.
۳. چه کسانی بیشتر اخراج می‌شوند؟
بر اساس آمار UNHCR، ۸۸ درصد از اخراج‌شدگان در سال ۲۰۲۶ فاقد مدارک قانونی بوده‌اند و ۱۲ درصد دارای برگه سرشماری بوده‌اند.
۴. نقش UNHCR در مرزها چیست؟
UNHCR در گذرگاه‌های مرزی اسلام‌قلعه و زرنج خدمات حفاظتی، کمک نقدی اضطراری، حمل‌ونقل، اقلام امدادی و وعده‌های غذایی ارائه می‌دهد.
۵. آیا اتباع افغانستانی می‌توانند پس از خروج دوباره به ایران برگردند؟
بر اساس اعلام فراجا، افرادی که بدون مجوز هستند باید با احترام کشور را ترک کنند، اما در آینده می‌توانند با طی مراحل قانونی و دریافت مجوز دوباره وارد کشور شوند.
۶. برای پیگیری مطالبات مالی در ایران چه باید کرد؟
پلیس مهاجرت ایران اعلام کرده که سامانه‌ای برای ثبت شکایات و گزارش‌های مالی مهاجرین خارجی راه‌اندازی می‌کند و به‌عنوان وکیل و مدافع حقوق آن‌ها پیگیر مطالبات خواهد بود . همچنین برای مطالعه تحلیل‌های بیشتر درباره مهاجرت و وضعیت پناهندگی، بخش آخرین اخبار و مقالات مهاجرت را دنبال کنید.
برای دریافت مشاوره تخصصی درباره وضعیت حقوقی و مسیرهای قانونی پیش رو، با رسانه مهاجرتی ویستا در تماس باشید: